22. juli 2017

Erling Moss: Saken Per Liland (1997)

At Per Liland vart dømt for å ha drepe to menn i 1970 er ei stor skam. Justismord skal ikkje skje, og det skal i alle fall ikkje skje ved at påtalemakta juksar, slik tilfellet var her. Liland vart dømd til livsvarig fengsel pluss sikring i ti år, og sona i praksis i 24 år. Han døydde i 1996, men opplevde heldigvis å verta frikjent i 1994.

Det var brutale mord han var dømd for. Han var ein del av eit relativt alkoholisert miljø i Fredrikstad, og hadde fram til nokre dagar tidlegare budd i eit hus med tilnamnet "Lille Helvete". Han flytta ut av di det var så mykje drikking og trafikk der at han sleit med å koma seg på arbeid til rett tid - han var ein av dei få i miljøet som hadde fast jobb. To personar vart funne jolafta 1969, begge drepne med øks. Nokre timar seinare vart tre personar frå miljøet pågripne av politiet. Ein av dei var Liland, og politiet arbeidde ut frå ein teori om at han var gjerningsmannen.

Fleire vitne sa at dei hadde sett dei to 23. desember, fleire hadde høyrt bråk frå huset 23. desember, naboane som budde vegg i vegg høyrde bråk natt til jolafta, osb. Det skapte problem for politiet, sidan Liland hadde alibi den kvelden. Difor flytta dei mordtidspunktet til om kvelden 22. desember, altså dagen før fleire hadde sett dei to som vart drepne i live. Til rettssaka vart ikkje alle desse vitna kalla inn, og dei som fekk vitna om at mordet ikkje kunne ha skjedd 22. desember, vart stempla som lite truverdige. For politiet var det altså viktigare å få fengsla Liland, enn å finna den rette drapsmannen.

Det er altså ei stor skam, og saka fortener absolutt ei bok. Diverre er denne boka langt frå god nok. Stoffet er dårleg disponert, boka er dårleg redigert, her aular av repetisjonar, og det heile vert altfor omfattande. Hadde alt dette vorte utbetra kunne boka vore like viktig som saka var; no er det i staden ei bok som nesten er uleseleg.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

21. juli 2017

Dag Johan Haugerud: Enkle atonale stykker for barn (2016)

Denne romanen har tre delar, som i alle fall ved fyrste augekast ikkje heng altfor tett saman. Den andre delen, "Tom og kaninen", heng saman med begge dei to andre, og er òg den lengste. Mellom dei to korte delane, "Sex og kulturformidling i Europa" og "Enkle atonale stykker for barn" er det vanskelegare å sjå fellestrekk.

"Sex og ..." handlar om korleis liv grip inn i kvarandre, korleis alt me gjer er avhengig av kva andre gjer. "Enkle atonale ..." handlar om kva me faktisk hugsar om andre, og om kva me sjølv har gjort. Begge desse emna møte me igjen i "Tom og kaninen". Tom og kaninen dukkar forresten opp i den fyrste delen òg, der ei kvinne er på eit bibliotek for å låna ei avhandling om barneboka Tom og kaninen.

Den boka er skriven av Eivind Ness, og det er han det handlar om i "Tom og kaninen". Eller rettare - det handlar mest om enkja hans, Eva. Ho vert kontakta av redaktøren til ein ung mann som vil skriva biografi om Ness, og litt seinare vert ho kontakta av ei ung kvinne som òg vil skriva biografi om Ness. Ho vegrar seg for å samarbeida med dei, sjølv om ho lenge har fantasert om å kunne hjelpa dei som skal skriva biografi om mannen hennar. Ho greier ikkje hjelpa den unge mannen, mest av di han er aldeles hjelpelaus sosialt, og angrar på at ho hjelper den unge kvinna, mest av di ho ikkje trur at det ho skriv vert godt og djupt nok.

"Tom og kaninen"-delen av romanen er finfin. Der er mange fine karakterer, også dei som krinsar rundt Eva Ness er spanande figurar, og måten dei får fram sider ved Eva er glimrande. Dei to andre delane er ikkje heilt på det same nivået. Den fyrste delen, der me møter nye personar heile tida, er underhaldande nok. men verkar samstundes som om det mest av alt er eit skriveteknisk eksperiment, der Haugerud ser kor langt han kan dra akkurat dette grepet.

Guffen tilrår.

Meir Haugerud på kulturguffebloggen
Den som er veldig sterk, må også være veldig snill (2002)
Thomas Hylland Eriksen og origamijenta (film, 2005) 
Som du ser meg (film, 2012)

18. juli 2017

Paul Auster: The Invention of Solitude (1982)

Dette var den fyrste boka Auster gav ut under eige namn. Eg las ho fyrste gong midt i 90-åra, då eg oppdaga Auster og las alt eg kom over av han. Det var ikkje ei bok som fenga meg altfor mykje då; no likte eg ho langt betre.

Boka er todelt. Den fyrste delen opnar med at Auster får melding om at faren er død. Saman med kona si må han rydda i huset til faren, og han skriv om kor lite han kjende far sin, og kor lite faren delte av seg sjølv. I eit fotoalbum kjem han over eit familiebilete, der bestefar til Auster er riven vekk. Grunnen til det, viser det seg, er at han fann seg ei anna kvinne, og kona hans drap han. Dette var ukjent for Auster og generasjonen hans. Far til Auster delte altså lite av seg sjølv; far til Auster delte ingenting om far sin.

Den neste delen spinn vidare på desse emna. Her er det litt om forholdet Auster har til son sin, det er litt om forholdet han har til folk han møtte i Paris, som vert som farsfigurar for han, og det er mykje om litteratur. Som i seinare bøker kan han godt bruka tid på å referera andre verk, og her handlar det mykje om Pinocchio, og om Jonas i kvalen.

Boka er full av tema Auster skriv om seinare. Forholdet mellom fedre og søner er eit opplagt slikt, men det er òg andre døme. "I learned the story of my grandfather's death some time ago. If not for an extraordinary coincidence, it never would have become known." Manglande fedre og ekstraordinære tilfeldigheiter - det går knapt an å oppsummera forfattarskapen til Auster betre i éi setning. Når han skriv om far sin, skriv han at "at times I have the feeling that I am writing about three or four different men, each one distinct, each one a contradiction of all the others". 4 3 2 1, anyone? I den andre delen av boka kjem det mange døme på tilfeldigheiter. Den beste er den om han som gjekk i dekning i Paris under andre verdskrigen, før han flykta og kom seg over til USA. Tjue år seinare flytta son hans til Paris, leitte lenge etter ein stad å bu, før han fann ein liten hybel. Det viste seg å vera nøyaktig same rommet som faren hadde gøymt seg i.

Det er ei fin bok. Det går litt tregt i andre delen, men stort sett er det stas.

Guffen tilrår.

Meir Auster på kulturguffebloggen
The New York Trilogy (1987)
Smoke (film, 1995)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee; Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)

17. juli 2017

Sys Christina Vestergaard: Det kunne ikke være anderledes (2015)

På veg til hytteferie i Danmark, for to dagar sidan: Utanfor Randers køyrde me forbi eit hus som såg heilt malplassert ut, det minte mest av alt om ein mansion frå dei amerikanske sørstatane. Eg såg mest på vegen, men Marit meinte det stod noko om Elvis utanfor huset. Seinare på ettermiddagen drog me med oss ei bunke brosjyrar frå eit turistkontor, og det viste seg at dette var eit Elvis-museum. Dagen etter la me inn eit besøk mot slutten av dagen. Museet var overraskande bra, det var haugevis med gjenstandar som kunne knytast til Elvis, anten det var klede, plater, sko eller andre ting. Det var òg mykje som kunne knytast til medmusikantar eller familiemedlemmar, og det var som det skulle vera når me avslutta besøket med ein heilt grei middag på den amerikanske dineren i huset.

Museet er bygd opp rundt samlinga til Henrik Knudsen. Denne boka handlar om han, og om korleis livet hans har vore prega av Elvis. Han har importert Elvis-saker, både bøker, plater og anna, han har arrangert konsertar med folk som har spelt med Elvis, han har arrangert Elvis-gruppereiser til USA, og tenkjer stort sett berre på ein ting. Han greidde å få finansiert dette huset, og ser ut til å stortrivast med det.

Forteljinga hans er eit godt grunnlag for ei god bok, men den boka må me eventuelt venta på. I mellomtida får me denne boka, som er svært amatørmessig. Vestergaard er journalist, og burde vera van med å disponera stoffet sitt. Kanskje ho er van med å arbeida i eit mindre format, kanskje ho er van med å ha ein redaktør som ryddar i stoffet og språket hennar, men det er ei bok det er vanskeleg å ikkje skumlesa. Det vert ikkje betre av at Knudsen, som er hovudkjelda til alt som står her, er svært glad i å framheva seg sjølv. Det er greitt at dette er historia hans, men likevel: Eg har lese tre gonger så omfangsrike biografiar om store personar, der det erlangt færre bilete av den biograferte.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

13. juli 2017

Franz Kafka: Forvandlinga og andre forteljingar (1915)

Skald forlag gjev ut klassisk litteratur i nye omsetjingar. Denne er omsett av Jon Fosse. Dette er den andre boka eg les i denne serien, og denne er også svært bra. Her er samla fem forteljingar av Franz Kafka - ei halvlang, ei lang, og tre korte. Dei tre korte kjem til slutt. Den siste heiter "Draum", og minst ein av dei to andre har noko draum-liknande over seg.

Det kan ein vel òg seia om den lange forteljinga, "Forvandlinga". Opningssetninga fekk eg servert av Brynjulv då han studerte tysk, og det er ei fin opning på forteljing: "Då Gregor Samsa vakna i senga si ein morgon av urolege draumar var han forvandla til eit uhyrleg kryp". Han bur saman med systera og foreldra, og dei er sjølvsagt litt usikre på korleis dei skal takla dette. Gregor forstår alt som skjer, men kan ikkje snakka og kan difor ikkje forklara dei kva han vil. Forteljinga er av og til tragisk, av og til morosam, av og til begge delar.

To fulltreffarar av Skald så langt, altså. Eg har teikna meg som abonnent på serien, så det kjem fleire meldingar etter kvart.'
Guffen tilrår.

8. juli 2017

Howard Teichmann: George S. Kaufman. An Intimate Portrait (1972)

Dette var helst skrale greier. George Kaufman var etter alle solemerke ein kar som var uvanleg treffsikker med replikkane sine. Det var teaterverda som stod han nærast, og han sat på dei fleste stolane som var tilgjengelege: Han var dramatikar, regissør, skodespelar og teaterkritikar i New York Times. Han skreiv òg nokre filmmanus, mellom anna to for Marx Brothers.

I boka er det mange døme på replikkunsten hans, og nokre er svært solide også i dag. Men mange er så livlause at det er nærliggjande å skulda på forfattaren. Teichmann kjende Kaufman godt, dei skreiv mellom anna nokre teaterstykke i lag, og noko av det han rosar Kaufman for er timinga. I Teichmann si framstillinga er timinga heller haltande.

Det er òg rart å sjå kva han legg vekt på. Av ein eller annan grunn er det viktig å få fram korleis Kaufman og den fyrste kona hans fort gjekk lei av kvarandre seksuelt, og at dei begge difor stod på med andre både titt og ofte. Det verkar ikkje som det viktige i ein biografi som denne. Boka er òg bygd opp på ein måte det er vanskeleg å forstå.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

6. juli 2017

Telegrafisten (1993)

Skulen til Marit er (altså) nedlagt, og i staden for at ting vert kasta tok me med oss litt av kvart heim. Frå DVD-hylla i biblioteket tok me med ein boks med Hamsun-filmatiseringar, og dette vart opningsfilmen i Hamsun-rekkja i den lokale filmklubben.

Filmen er basert på Sværmere, ei av mange Hamsun-bøker eg ikkje har lese. Om filmen er tru mot boka veit eg altså ingenting om, og det er heller ikkje så viktig. Hovudpersonen, telegrafisten Rolandsen, arbeider for væreigaren Mack, men vil helst driva med oppfinningar. Han får betalt for det arbeidet mot slutten av filmen, då eit selskap i Tyskland (trur eg) vil kjøpa oppfinninga hans for usømeleg mykje pengar.

Eller - det Ronaldsen helst vil driva med er å feia over alle damene i nabolaget. Merkeleg nok er det ein idé alle damene i nabolaget deler, han treng berre å sjå på dei, og vips - der har han fått dei med til sengs. Filmskaparane verkar altfor interesserte i dette temaet, og får like godt dotter til Mack, som er den Ronaldsen helst vil ha, til å kle seg naken framføre ein spegel. Scena er rimeleg malplassert, og det verkar litt i det spekulativaste laget.

Bortsett frå dette er det mange scener med midnattsol, mange scener frå den fine naturen i Nordland, og mange skodespelarar som gjer det dei kan for å snakka nordlandsdialekt.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

5. juli 2017

The Beatles: Eight Days a Week (2016)

Det er grenser for kor mange gonger den same historia kan forteljast. Denne filmen fekk meg til å tenkja at den grensa går omtrent her. Det er greitt at eg har lese mykje om The Beatles, og at eg har sett filmar og seriar om dei, men likevel: Var det eigentleg nok nytt her til å forsvara at denne filmen vart laga?

Det handlar om dei åra The Beatles var på turné, altså fram til 1966. Dei fyrste åra spelte dei i hovudsak på små klubbar i Storbritannia, på Cavern i heimbyen Liverpool, og på ulike klubbar i Hamburg. Deretter reiste dei verda rundt, med mindre og mindre entusiasme, før den siste konserten i San Francisco i august 1966.

Historia er kjent, og mange av bileta er kjende frå andre dokumentarar, fyrst og fremst fjernsynsserien Anthology. Men er her òg mykje nytt, fyrst og fremst konsertopptak. Lyden er så som så, men grei nok, og desse opptaka er finfine. Det heile er òg laga på ein god måte. På dei store stadionkonsertane i USA hadde dei altfor puslete lydanlegg - lyden vart køyrt over dei vanlege stadionhøgtalarane, slik at dei av publikum som høyrde noko høyrde berre ein tynn blikkbokslyd. I eitt av konsertopptaka vekslar lyden mellom blikkboks og god lyd, og det illustrerer dette poenget veldig godt. Dette, kombinert med dei evige sikringstiltaka, gjer det lett å skjøna at dei var leie av turneringa. Dei trekte seg heller tilbake til studio, der dei jo skapte nokre godbitar etter 1966. '

Guffen tilrår.

Meir The Beatles på kulturguffebloggen
A Hard Day's Night (film, 1964)
Magical Mystery Tour (film, 1967)
Yellow Submarine (film, 1968)
Jann Wenner: Lennon Remembers (1970)
Let It Be (film, 1970)
Mark Shipper: Paperback Writer (1978)
The Rutles/All You need is Cash (film, 1978)
The Beatles Anthology (fjernsynsserie, 1995)
Ringo Starr: Postcards from the Boys (2004)
Joshua M. Greene: Here Comes The Sun (biografi om George Harrison, 2006)
Howard Sounes: Fab. An intimate Life of Paul McCartney (2010)
George Harrison. Living in the material World (film, 2011)
Hunter Davies (red.): The John Lennon Letters (2012)
Good Ol' Freda (2013)
Mark Lewishohn: The Beatles. Tune In, del I (2013)
Tom Doyle: Man on the Run (2014)
Paul Du Noyer: Conversations with McCartney (2015)
Michael Seth Starr: Ringo. With a Little Help (2015)

3. juli 2017

Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)

Mark Horrell omtalar seg sjølv som ein naturvandrar som vart meir og meir oppteken av høge fjell, og som etter ti år med høgdeprogresjon nådde toppen av Mount Everest. Isolert sett er det ei fascinerande historie, der han lærer meir og meir om korleis fjellfolk skal/bør oppføra seg, og der han gradvis går frå novise til røynd.

Boka er delt inn i sju kapittel, der han i kvart kapittel tek eit nytt steg mot høgare mål. Eg kunne ha skrive "målet", men det er ikkje før på nivå fire eller fem at han ser at han kan ha det som trengst for å nå toppen av Everest. Han er i svært godt form, han toler høgder bra, og han er ikkje plaga av høgdeskrekk. I kvart kapittel skriv han òg om historier knytt til fjella eller områda han er i, og desse delane viser at han har sett seg godt inn i historia. Og det får han òg plusspoeng for.

Det han må trekkjast for er skrivestilen. Han ser seg sjølv som langt meir underhaldande enn han er, og fyller sidene med metaforar som er meint å vera morosame. Dette har eg sikkert sagt mange gonger før, men det er ikkje mykje som er mindre morosamt enn folk som berre fortel dårlege vitsar. Han minner om ein veldig light light-versjon av Bill Bryson (utan at eg er heilt sikker på kva det vil seia). Det er lettare å lesa dei delane av teksten som handlar om gleda ved naturen og gleda ved fjella, men teksten vert for ofte for irriterande.

Guffen er lunken.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Lauritzen og Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eidslott og Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)

2. juli 2017

United 93 (2006)

Det er lett å vera skeptisk til ein film som dette. Berre fem år etter terroråtaka mot USA vert det laga ein film som handlar om det flyet som ikkje nådde målet sitt. Der gjorde passasjerane så sterk motstand mot kaprarane at flyet styrta rundt tjue minutt frå Washington D.C., som var det trulege målet for terroristane.

Det ligg såleis godt til rette for ein film om folk som kjempar for USA. Opninga av filmen minskar ikkje skepsisen. Me er på rommet til terroristane, som les i Koranen før dei reiser til flyplassen. Det er altså tydeleg kven som er med oss og kven som er mot oss.

Men det tek seg heldigvis opp. Det meste av filmen er laga i real time, og det vekslar mellom flyplassen, flyet og kontrollrommet for luftrommet over det vestlege USA. Dei siste scenene viser godt korleis landet ikkje var førebudd - det var til dømes uråd å få tak i fly frå flyvåpenet som kunne forsvara terrormåla. (Om dei hadde gjort noko frå eller til er ei anna sak.)

Scenene frå flyet er dei beste. Dei får godt fram kor hjelpelause passasjerane er når noko slikt skjer. Det er trongt, av og til klaustrofobisk, og desse scenene er filma med eit handhelde kamera, slik at ein kjem endå tettare inn på handlinga. Filmen har òg ein god slutt - rett før flyet når bakken vert det heile svart.

Guffen tilrår.

Carl I. Hagen: Ærlighet varer lengst (1984)

Det er god tone å opna med noko positivt: Carl I. Hagen var ein av dei viktigaste norske politikarane i andre halvdel av 1900-talet. Han var med i Anders Langes Parti i 1973, vart vara på tinget for dei, braut ut og skipa Reformpartiet, kom attende i ALP, der han vart formann og partiet fekk namnet Framstegspartiet. Det partiet vart eit stort parti, som etter kvart fekk mykje makt.

Denne boka fortel om tida fram til 1984. Då var det ikkje mykje makt dei hadde, sjølv om Hagen prøver å visa at dei var viktige, og at dei tidvis påverka dagsorden. Han skriv sjølvsagt mykje om seg sjølv, og han framstår som relativt sjølvoppteken. Han kan ta ansvar for feil som vert gjort, men det er langt vanlegare at folk rundt han, eller politiske motstandarar, ikkje gjer ein god nok jobb.

Boka er relativt keisam, Hagen skriv ikkje spesielt godt. Her er òg mykje rart. Framstegspartiet er ei form Hagen aldri ville brukt; han skriv at han fekk avsmak for sidemål på gymnaset, mellom anna av di ein klassekamerat strauk i sidemål, og dermed ikkje kom inn på ingeniørskule. Eit grunnleggjande trekk i FRP-politikken er at alle er ansvarlege for det dei gjer og vil, men det gjeld altså ikkje i sidemålsspørsmålet - her er det faget som har skulda. Lengre ute i boka skriv han om landsmøtet i 1980, der han som formann takka nei på valkomiteen sitt spørsmål om å koma med framlegg til gode kandidatar. Han meinte at han ikkje hadde noko med det, og skriv at han etter det aldri har sagt noko om kven han vil ha inn i sentrale verv. På neste side i boka har han gløymt det, og fortel om då han verva Fridtjof Frank Gundersen til å stå på liste for partiet.

Hagen er ein politikar eg har vanskeleg for å lika, også etter at han gjekk av som formann. Denne boka endrar ikkje noko på det. Det er greitt at han har jobba hardt og mykje, eller at han greidde å gjera partiet sitt så stort at det vart ein maktfaktor, men det er jo uvesentleg. Politikken hans vert ikkje betre av det.

Guffen er lunken.

Smoke (1995)

Dette er ein fin film. Manus er skrive av Paul Auster, og ikkje uventa er mange av kjenneteikna ved bøkene hans synlege også her: Tilfeldigheiter, tilhøvet mellom fedre og born, og ein av hovudpersonane er forfattar. Her heiter forfattaren like godt Paul Benjamin - Benjamin er mellomnamnet til Auster, som tidleg i karriera gav ut ei bok under namnet Paul Benjamin.

Benjamin er altså forfattar, men han har slite med å skriva noko etter at kona hans vart drepen nokre år tidlegare. Han vert kjend med Auggie Wren, som driv ein sigarbutikk, og med den unge guten Thomas Cole, som har stole nokre pengar frå ein kriminell, og som prøver å få kontakt med far sin. Det gjer han, og det meste ordnar seg, før filmen sluttar med historia som var utgangspunktet for heile filmen: Benjamin skal skriva ei jolehistorie for New York Times, og Wren diktar opp ei finfin historie over eit lunsjbord.

Emna til å dikta opp historier er eit anna tema som går att. Wren gjer det, Benjamin har det som yrke, Thomas Cole går under tre ulike namn i filmen, og den gamle dama i historia til Wren spelar òg på lag med han ho får besøk av.

William Hurt er høgst gjennomsnittleg i rolla som Benjamin, men rundt han glitrar skodespelarane. Harvey Keitel er finfin som Wren, og Forest Whitaker er som alltid fabelaktig - han spelar far til Cole.

Guffen tilrår.

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
The New York Trilogy (1987)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee; Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)

28. juni 2017

James W. Loewen: Lies My Teacher Told Me About Christopher Columbus (2014)

James Loewen har skrive fleire bøker av denne typen. Ei bok om løgner han finn i skulebøker, ei bok om løgner han finn på monument over heile Amerika. Denne er den minst omfangsrike, men poenget hans er likevel det same: Kvifor fortel ikkje lærebøker sanninga?

Det er ikkje bombe at det er slik. Sjølvsagt er lærebøkene prega av forfattarane som skriv dei, og sjølvsagt kan ikkje forfattarane som skriv lærebøker i amerikansk historie ha like stor innsikt i alt som har skjedd. Likevel er det all grunn til å dela uroa til Loewen. Mønsteret er at lærebøkene fortel historia frå dei kvite sin synsstad. I dette tilfellet, altså Christopher Columbus, fører det til at myter erstattar fakta, og at dei mindre gode sidene til Columbus og mennene hans vert ignorerte.

Skal Columbus vera ein helt, må òg lærebøkene kutta ut mange av følgjene av det auka samkvemet mellom Europa og Amerika. Sjukdomar, slavehandel, folkemord, osb - det passar ikkje inn, og vert difor ignorert. Det er kanskje dette som uroar Loewen mest. Kvifor godtek lærarar det? Kvifor krev dei ikkje betre lærebøker?

Denne boka er skriven for lærarar. Spreidd utover teksten kjem det spørsmål til debatt, som lærarar gjerne kan bruka i timane sine. Men spørsmåla kan òg drøftast av lærarar, og det er der det tynne håpet ligg: At bøker som denne gjer at undervisinga vert betre.

Guffen tilrår.

Meir Loewen på kulturguffebloggen
Lies Across America (1999)
Sundown Towns (2005)
Lies my Teacher told Me (2007)

27. juni 2017

Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)

Dei vidaregåande skulane på Voss vert slegne saman, og biblioteket på skulen til Marit skal kvitta seg med altfor mange bøker. Me var innom der sundag, og eg tok mellom anna med meg denne. Det var mest for å verta betre kjend med ein diktar eg ikkje har lese mykje av.

Eg vart vel meir kjend med Jacobsen, men ikkje så mykje med diktinga. Boka er ei samtalebok, og det er ei form eg likar godt. Vesaas intervjua Jacobsen for NRK eit par år før Jacobsen døydde, og boka har fire delar. Dei to fyrste handlar om oppvekst og det tidlege vaksenlivet, den tredje handlar om andre verdskrigen, og berre den fjerde handlar om diktinga hans.

At andre verdskrigen får så stort rom skuldast at Jacobsen etter krigen vart dømd for landssvik. Før krigen arbeidde han var ei arbeidarparti-avis, og då avisa fekk pålegg om å bruka heile fyrstesida på stoff diktert av dei tyske okkupantane, gjorde Jacobsen det utan å mukka. Akkurat der er Jacobsen på line med det eg finn andre stader, men han nektar blankt for å ha vore medlem i NS. Artikkelen i Norsk biografisk leksikon har til og med datoen han melde seg inn.

Dette burde ikkje vore det som dominerte ei slik bok. Diktinga hans må vera langt viktigare, slik at samtalane burde vore disponerte annleis. Det kan ikkje Vesaas åleine lastast for; Jacobsen er veldig interessert i å reinvaska seg for det han gjorde under krigen, og snakkar og snakkar om det. Samtalebøker har denne openberre svakheita. Dei som snakkar kjem med sine versjonar av det som har skjedd, og dei kan altså ikkje brukast som sikre kjelder.

Trass i desse innvendingane var det ei heilt grei bok. Innimellom vert teksten broten opp av Jacobsen-dikt, og kvar dag opnar og sluttar med Vesaas sine tankar om det som kjem/det som har kome.

Guffen tilrår.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Fuglane (film, 1968)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)

25. juni 2017

Harlan Lebo: Citizen Kane (2016)

Citizen Kane er filmverda sitt svar på Sgt. Pepper. Filmen vart fleire gonger kåra til den beste filmen gjennom tidene, før andre filmar tok over. Eg googla litt no, og på lista over beste filmar på IMDB ligg Kane heilt nede på 36. plass. Det vert jo heilt absurd, ikkje minst når ein ser på kva filmar som ligg høgare.

For Citizen Kane er ein fabelaktig film. Denne boka får godt fram kor stor prestasjon filmen er. Orson Welles hadde ikkje laga film før, men fekk frikort frå RKO. Han kunne gjera kva han ville i Hollywood, og etter å ha lagt vekk to andre prosjekt (mellom anna ei filmatisering av Heart of Darkness) gjekk han i gang med Citizen Kane. Så godt som alle skodespelarane var debutantar, og sjølv var Welles regissør, produsent, medforfattar og skodespelar.

Eg såg filmen om att endå ein gong etter å ha lese boka. Welles er glimrande i hovudrolla, men det er mykje anna å gle seg over. Lebo skriv mykje om lyssetjing. Om korleis filmen er filma med uvanleg stor djupn i skarpheita. Om korleis det var heilt nytt at også taka i romma vert filma. Om korleis Welles skada venstrehanda i scena då Kane raserer rommet til Susan Alexander.

Han skriv òg mykje om problemet med å lansera filmen. Kane er heilt opplagt basert på den mektige mediamannen William Randolph Hearst, og han gjorde det han kunne for å stoppa filmen. Welles valde ein original taktikk: Han inviterte dei med mest makt i Hollywood til å sjå filmen, og alle var så imponerte at dei gjekk frå den lause planen om å kjøpa negativet til filmen, og øydeleggja det.

Guffen tilrår.

Meir Welles på kulturguffebloggen
Citizen Kane (1941)
The Magnificent Ambersons (1942)
Den tredje mann (1949)
Touch of Evil (1958)
Me and Orson Welles (2008)

Patrick Phillips: Blood at the Root (2016)

Patrick Phillips bur i dag i Brooklyn, New York, men han vaks opp i Forsyth County rett nord for Atlanta, Georgia. Familien hans flytta dit i 1977, om lag då han tok til på skulen, og oppdaga gradvis at i Forsyth var ting annleis. Her budde det berre kvitingar, og Phillips vert etter kvart klar over kvifor det er slik: I 1912, etter ei rettssak der tre farga vart dømde for å ha valdteke og drepe ei kvit kvinne, vart alle farga jaga ut av fylket. For dei fleste av kvitingane var dette eit heidersteikn, også så seint som i 1970- og -80-åra. 75 år etter rettssaka, altså i 1987, vart det gjennomført ein minnemarsj, som viste at rasismen framleis var dominerande i Forsyth. Phillips og foreldra hans var ein av svært få kvite familiar som gjekk i marsjen.

Denne boka fortel i detalj om hendingane i 1912, og om korleis rasismen dominerte både før og etter det. Det er ikkje lystig lesnad. Den viktigaste grunnen til at dette kunne skje var at sheriffen var rasist, han vart seinare med i Ku Klux Klan, og han ignorerte heilt dei statlege påboda han fekk. Dei dømde vart hengde, og trass i at det kom påbod om å ikkje gjera dette altfor offisielt, vart henginga lagt til eit naturleg amfi, der publikum kunne få god innsikt i det som skulle skje. Guvernøren i staten fekk høyra om dette, og påla sheriffen å byggja eit høgt gjerde rundt galgene. Det vart gjort, men det vart ikkje sett ut vakter den siste natta, så avrettingsdagen var gjerdet brunne ned, slik at alle fekk sjå.

Det er ei bok å verta sint av, ei bok å verta oppgitt av. I dag er Forsyth eit litt meir blanda samfunn, men det er ikkje noko bombe at det framleis er ekstremt mange grumsete haldningar i området.

Guffen tilrår.

9. juni 2017

Ruth A. McIntyre: William Pynchon. Merchant and Colonizer (1961)

Eg har lese (nesten) alt av Thomas Pynchon, og det er eg ikkje åleine om. Torstein har sikkert lese alt, og det var han som gav meg dette heftet til jol i fjor. Det er mest for spesielt interesserte, slik alle publikasjonar er, men det er slettes ikkje det einaste som er skrive om William Pynchon: Der er skrive minst ei bok om han. Han skreiv òg nokre få bøker sjølv, og kjem for alltid til å stå som forfattaren av den fyrste boka skriven i Amerika som vart bannlyst. Kor mange slektsledd det er mellom desse to forfattarane veit eg ikkje, men begge har artiklar på Wikipedia. Artikkelen om William er den einaste av dei to med bilete av den omtalte.

Dette heftet gjev ei grei innføring i kven han var, og kvifor han sette spor etter seg. Han kom til det amerikanske kontinentet alt i 1630, og budde fleire stader i New England. Han dreiv med handel, han kjøpte opp skinn frå indianarane og importerte dei til Europa. Han gjorde det stort, dels av di han busette seg lengre vest enn andre handelsmenn. Han grunnla byen Springfield, sørvest i Massachusetts.

I 1650 gav han ut boka The Meritorious Price of Our Redemption, der han, modig nok, tok eit oppgjer med dei vanlege tolkinga av kristendommen. Boka var forboden, dei fleste kopiane vart brende, og Pynchon fann det tryggast å returnera til England. Då var han ein halden mann, og skreiv fleire pamflettar der han var kritisk til kristendommen. Han døydde i 1662, 72 år gamal.

Det er ikkje eit hefte som sprudlar, dette, men her er likevel mykje å merka seg. Nokre av dei andre personane har namn som dukkar opp i skriftene til Thomas Pynchon (Winthrop, til dømes), nokre personar burde gjera det (som Theophilus Eaton), her aular av gode stadnamn, og eit par av sitata frå skrifter av Pynchon kunne vore skrivne av den nolevande Pynchon.

Guffen tilrår.

Meir Pynchon på kulturguffebloggen
Slow Learner (1984)
Lotion: Nobody's Cool (plate, 1995 - hårfint relatert til Pynchon)
Inherent Vice (2009)
Bleeding Edge (2013)
Inherent Vice (film, 2014)

7. juni 2017

Paul Auster: The New York Trilogy (1987)

Eg veit ikkje kvar eg fyrste gong høyrde om Paul Auster, men eg hugsar at Brynjulv og eg snakka om han fleire gonger tidleg i 90-åra. Me kasta oss ikkje over bøkene hans med ein gong, men eg kjøpte denne boka tidleg i 1994, og dei neste åra las eg alt av Auster eg kom over. Slik er det til ei viss grad framleis, eg kjøper og les bøkene hans etter kvart som dei kjem ut. Entusiasmen er ikkje like stor for kvar bok no, men den ferskaste boka hans, 4 3 2 1, var god nok til at eg fekk lyst til å gå tilbake til utgangspunktet mitt.

Denne trilogien fengar framleis. Boka er sett saman av tre relativt korte romanar - City of Glass (1985), Ghosts (1986) og The Locked Room (1986). Opninga på den fyrste romanen set tonen for heile forfattarskapen til Auster. Han skriv mykje om korleis tilfeldigheiter pregar liva våre, og romanen opnar med noko som er det mes tilfeldige av alt: "It was a wrong number that started it". Han som får telefonen heiter Daniel Quinn; han i andre enden spør etter privatdetektiven Paul Auster. Quinn forklarar at det er feil nummer, men då han får det same spørsmålet nokre kveldar seinare, svarar han stadfestande.

Quinn går altså gjennom romanen som ein annan enn han er, og dette er eit gjennomgåande tema i dei tre romanane. I Ghosts, som gjorde eit langt betre inntrykk no enn før, sit to menn og overvakar kvarandre, tvers over ei gate i New York. Etter kvart byter dei plass. I den siste romanen, den glimrande The Locked Room, vert ein journalist kontakta av enkja til Fanshawe, barndomskameraten hans. Han har forsvunne, truleg død, og han hadde sagt til kona at viss han forsvann, skulle journalisten gå gjennom alle dei upubliserte verka hans. Utover i romanen vert journalisten gradvis Fanshawe, han giftar seg med enkja, og vert mistenkt for å ha skrive bøkene sjølv.

Der er òg andre ting i boka som er typisk for Auster, som at ein karakter er fødd 3. februar 1947, same dag som Auster, og at Fanshawe var fleire år i Frankrike, som òg Auster var. Det er òg noko leikent i korleis namn dukkar opp att i dei tre romanane. I The Locked Room har enkja fått privatdetektiven Quinn til å leita etter den sakna mannen sin. Både i den fyrste og den siste av dei tre romanane dukkar det opp ein biperson som heiter Henry Dark. Og i opningsromanen er det mange Paul Auster-ar - privatdetektiven som vert omtalt, ein forfattar med kona Siri og sonen Daniel (og som "behaved badly throughout"), kanskje eg-personen (som dukkar opp på nest siste side av boka), og den Auster som Daniel Quinn leikar at han er. Quinn/Auster er hyra inn av Peter Stillman for å overvaka far hans, som òg heiter Peter Stillman. Quinn/Auster tek kontakt med Stillman sr., og presenterer seg som Peter Stillman.

Så dette var eit fint gjensyn. Kanskje eg held fram med dei andre store Auster-romanane frå 1980- og 90-åra, kanskje ikkje.

Guffen tilrår.

Meir Auster på kulturguffebloggen
The New York Trilogy (1987)
Smoke (film, 1995)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee; Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)

5. juni 2017

The Usual Suspects (1995)

Denne filmen har eit snedig manus. Ein båt på hamna i Los Angeles vert øydelagd av brann, og på båten finn politiet haugevis med lik. Ein av dei overlevande, krøplingen Verbal Kint, vert teken inn til avhøyr. Historia han fortel handlar mykje om han sjølv og fire andre bandittar, men mest handlar det om den mystiske Keyser Söze.

Dei fem har kome til LA for å selja nokre stolne juvelar, og vert pressa til å ta seg inn på båten. Der skal dei øydeleggja enorme mengder kokain, som er smugla inn i landet. Söze, som pressar dei til å gjera dette, vil få meir kontroll over narkotikahandelen dersom kokainen vert øydelagd. Dei fem prøver seg, men møter raskt på overraskingar.

Filmen vekslar mellom avhøyret på politistasjonen og filming av hendingane Kint fortel om. Politiet anar at han ikkje fortel alt, men let han gå. Scenene i og utanfor avhøyrsrommet er glimrande, eg såg filmen på kino då han kom, og hugsar korleis slutten endra premissane for alt som hadde skjedd. Like overraskande var det sjølvsagt ikkje no, men det var likevel verdt bryet å sjå filmen.

Guffen tilrår.

Charles W. Chesnutt: The Conjure Woman (1899)

På engelsk mellomfag hadde me to ulike litteraturkurs. Det eine handla om Flannery O'Connor, og var svært bra (trass i at førelesaren ikkje var all verda). Det andre handla om amerikanske romanar frå åra mellom borgarkrigen og fyrste verdskrigen, og var litt mindre bra (trass i at førelesaren var svært bra). Denne boka var ei av dei me las på det kurset. Eg las ho om att no, og ho er langt betre enn det eg trudde.

Eit ektepar flyttar sørover til North Carolina. Dei kjøper ein plantasje, og sjølv om dei ikkje veit mykje om å driva jorda, prøver dei seg fram. Mannen er optimistisk og vil få det til; kona går fort lei. Romanen har sju kapittel, og dei er alle bygd opp på same måte: Etter nokre innleiande sider eller avsnitt dukkar ein tidlegare slave, Uncle Julius, opp. Mannen frå nord spør om råd, og får ei lang forteljing i retur. Denne forteljinga handlar som regel om nokre mindre konfliktar mellom slavane, der problemet vert løyst ved å snakka med ein trollmann eller ei trollkvinne, som kokar saman eit brygg eller tryllar folk om til dyr eller plantar. Mannen frå nord skjønar at dette er eventyr; kona hans vert riven med av historiene. Sjølv om ho òg nok ser at det berre er tull, vert som regel resultatet slik Julius vil: Endringane mannen frå nord foreslår vert lagt til sides. Det tener Julius på, på ulike måtar.

Dei sju eventyra er jamt over gode. Dei spelar alle på at slavane var overtruiske, og på at dei var rimeleg lettlurte. Det poenget hadde vore verre å leva med viss forfattaren hadde vore kvit, men det var han jo ikkje. Og kopla saman med rammehistoriene vert jo biletet eit heilt anna - det er Julius som lurer den kvite mannen frå nord.

Guffen tilrår.

4. juni 2017

Seinfeld, sesong 1 (1989)

Vaksenopplæringa held fram: Me prøvde oss på denne med Aslak. Han likte det så langt. Då me kjøpte DVD-spelar for ti-tolv år sidan var Seinfeld den fyrste serien me såg, og det er ein serien som toler å verta sett ein gong til.

Dette er rett nok ikkje heilt slik me kjenner det. Det er berre fem episodar, medrekna ein pilot. Den vart send i 1989, dei fire andre vart sendt året etter. Serien har slettes ikkje funne forma si, i dei fyrste episodane er det lite av Kramer og mindre av Elaine. Det er mykje av George, og han er ikkje heilt som seinare i serien. Her er han eigedomsmeklar, og har heile tida godt med pengar.

Men her er òg mykje som me kjenner att. Seinfeld og George har eit godt forhold, der dei kan le av alle, seg sjølve medrekna. Seinfeld går ut med (eller prøver å gå ut med) tre ulike damer på desse fem episodane, og George kjem kvar gong med gode tips til kva han skal gjera, og analyserer alt som vart sagt og gjort.

Så me får sjå korleis det går - kanskje ser me heile greia opp att, kanskje går me lei når/viss Aslak går lei.

Guffen tilrår.


Olav Midttun: A. O. Vinje (1960)

Det burde kome fleire bøker som denne. I dag er det oftast slik at biografiar er omfangsrike, og dei kjem gjerne i fleire band. Slike biografiar har absolutt sin verdi, men dei mange detaljane kan føra til at mange lesarar trekkjer seg unna. I denne boka er det heilt annleis, Midttun avgrensar seg til 150 sider. Og, som alle veit, poenget er ikkje kor mange sider ein skriv, det er viktigare kva ein skriv på dei sidene ein fyller. Og her er Midttun eksemplarisk.

Han går biografisk til verks, og følgjer Vinje gjennom oppvekst, skulegang, yrkesliv, bladliv, reising og privatliv. Han tolkar, fortel og forklarar, og i det avsluttande kapitlet flettar han saman trådane. Der skriv han òg kort om korleis Vinje er omtala i litteraturhistorier, og sluttar med to sider med tilrådd lesnad. Der står han sjølv med om lag ein tredel av dei tilrådde bøkene/artiklane, men det kan han godt gjera.

I boka bruker Midttun mykje plass på diktaren Vinje. Sjølv kunne eg like gjerne lese meir om bladmannen Vinje. Det sprutar meir av sakprosaen til Vinje, og der var han langt viktigare enn i poesien. Mange av dikta hans lever godt, og det er vel og bra, men når ein jamfører Dølen med andre aviser frå den tida, er det tydeleg kor friskt Vinje skreiv.

Guffen tilrår.

Meir Midttun på kulturguffebloggen
Rasmus Løland (1961)
Mål og menn (1968)
Livsminne (1971)

Meir Vinje på kulturguffebloggen
Ferdaminne frå sumaren 1860 (1861)
Vetle Vislie: Aasmund Vinje (1906)
Idar Handagard: Aasmund Vinje i Staalediktet (1909)
Lyriske dikt (1910)
Langslet og Rydne: Villmann, vismann og veiviser (1993)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)

28. mai 2017

Øystein Lønn: Thomas Ribes femte sak (1991)

Dette var ei snedig bok. Politietterforskaren Thomas Ribe bur i ein by ikkje langt frå heimbygda Ribe. Dokteren i heimbygda er (så godt som) drepen, og Ribe reiser heim for å løysa saka. Han møter potensielle informantar, han vert sjølv avhøyrt som potensiell mordar. Han snakkar med fleire som seier at dei veit kven som har gjort det, og han seier sjølv at han veit kven som har gjort det.

Men om han/dei verkeleg veit det kjem aldri fram. Me får aldri vita kva som har skjedd, og det er heller ikkje det vesentlege. Det som på overflata kan verka som ei krimbok er noko heilt anna. Det handlar om korleis me snakkar med kvarandre, om kva me tek for gitt at andre forstår. Og det handlar svært mykje om korleis praten går usagt i ei bygd. Alle veit alt om alle, men det dei veit er ikkje nødvendigvis rett.

Guffen tilrår.

25. mai 2017

Thor Gotaas: Femmila (2013)

Eg likar femmiler, i alle fall frå sofaen. Eg likte det sjølvsagt betre då det var intervallstart. Då kunne det vera fleire timar med spenning, i motsetnad til desse fellesstartgreiene dei driv med no for tida. Det er ikkje vanskeleg å vera samd med alle som, både i denne boka og elles, lengtar tilbake til langrennsøvingar med intervallstart.

Ei femmil er likevel framleis seig. Slik sett er denne boka midt i blinken. Gotaas har gått grundig til verks. Han skriv om utviklinga i denne eine langrennsøvinga, frå dei verkelege manndomsprøvane frå slutten av 1800-talet til dei langt raskare og meir tilrettelagde øvingane me finn i dag. Han skriv òg om eit stort utval av utøvarar, og det er i denne siste bolken det burde vore redigert langt strammare. Det er ikkje måte på kor mange femmilsslukarar som var skogsarbeidar, som levde eit liv i armod, som gjekk på ski mange dagar og netter for å koma til konkurransane, og som gjekk like langt heim att, der dei slengde ein ny pokal på bordet før dei gjekk attende til tømmarskogen. Svært få av desse portretta er spesielle nok til å fenga noko større.

Gotaas er betre når han fortel om utviklinga i øvinga. Tidleg i historia var det stor skilnad på øvingane i dei tre nordiske landa (som jo var dei dominerande). I Noreg var det ei kupert løype i Nordmarka; i Finland var det langt enklare løyper. Då det skulle lagast femmils-trasé i vinter-OL i Chamonix i 1924, hadde arrangøren fått med seg at det burde vera krevjande, og hadde laga ei løype med ein høgdeskilnad på 800 meter, og der løypa ein stad fall med 500 høgdemeter på berre to kilometer. Her snakkar me manndomsprøve. Det er òg den vanlege rosen av femmila i Holmenkollen, men her er det ikkje berre nordmenn som snakkar: Gotaas viser at den femmila faktisk hadde eit høgt stempel hjå utøvarar frå heile verda.

Guffen er lunken.

24. mai 2017

Greg Grandin: Kissinger's Shadow (2015)

Henry Kissinger var litt av ein røvar. Han studerte ved Harvard, tok doktorgrad der, og var tilsett ved universitetet då han i 1968 vart kalla til rolla som nasjonal tryggleiksrådgjevar (National Security Advisor) i regjeringa til Nixon. Etter at Nixon vart attvalt i 1972 vart Kissinger utanriksminister.

Her fekk han etter kvart mykje makt. Det han likte best var å visa andre land kor mykje militær makt USA hadde. Under Vietnam-krigen var det han som stod bak den massive, massive bombinga av nabolandet Kambodsja. Han meinte at USA hadde full rett til å stoppa framveksten av kommunisme i andre land, og la dermed grunnlaget for det som vart amerikansk politikk dei neste tiåra. USA blanda seg inn i ei rekkje land i Latin-Amerika, Midt-Austen og andre stader i Asia. Etter at han gjekk av var han mykje brukt som utanrikskommentator, og var òg rådgjevar for fleire av presidentane. Heile tida støtta han amerikanske invasjonar, heile tida nekta han for at han hadde gjort noko gale eller urettvist. I 1973 fekk han forresten Nobels fredspris.

Kissinger får ikkje mykje skryt i denne boka. Grandin er professor ved New York University, og soknar til venstresida i amerikansk politikk. Det kan godt henda at det fargar framstillinga hans, men det heile er bygd opp svært grundig. Ein sit att med eit inntrykk av at Kissinger var til dels inhuman i kampen for å byggja opp amerikansk herredøme, og at viss han ikkje hadde brukt makta si så katastrofalt, ville verda vore ein betre stad i dag.

Guffen tilrår.

21. mai 2017

Life of Brian (1979)

Dette er framleis ein relativt god film. Eg har sikkert ledd meir av han tidlegare, men der er framleis nok av situasjonar og replikkar som fungerer.

Me følgjer livet til Brian. Han er ikkje altfor oppvakt, han er lett å leia, sjølv om det i filmen er han som leier andre. Handlinga er lagt til dei fyrste tiåra i vår tidsrekning. Kvelden han vert fødd får han besøk av tre vise menn, som det viser seg skal til fødselen i nabohuset. Filmen handlar like mykje om han i nabohuset, eller om religiøse leiarar i det heile. Det handlar òg mykje om politiske motstandsrørsler, som har lett for å dela seg opp i mindre og konkurrerande fraksjonar, i staden for å stå samla mot den felles fienden.

At Brian vert profet er høgsst tilfeldig. Han er på flukt frå romarane, og ser at ein utveg kan vera å gli inn i mengda av andre profetar. Diverre snakkar han så mykje svada at han får ein stor flokk følgjarar, som gjer alt dei kan for å leva slik dei trur han bed dei om.

Det er mykje å le av, men det er òg scener som ikkje held. Av og til vert det langdrygt, av og til er vitsane for halvgode. Men sånn sett under eitt var det eit fint gjensyn.

Guffen tilrår.

Meir Monty Python på kulturguffebloggen
The Meaning of Life (1983)
Monty Python Live (mostly) (2014)

Lars Saabye Christensen (red.): Signaler 86 (1986)

Cappelen gjev årleg (trur eg) ut debutantantologiar. Dette er den aller fyrste, og er som slike antologiar oftast er: Nokre tekstar er gode, andre er mindre. Alle tekstane er ikkje skrivne av debutantar, men alle er tidleg i karriera si. Nokre namn er godt kjende i dag, som Stig Sæterbakken, Per Petterson (som har ein av dei finaste tekstane), Tor Ulven eller Rønnaug Kleiva, andre kom ikkje så mykje lengre enn dette med skrivinga si.

Den lengste teksten i boka er den viktigaste grunnen til at eg kjøpte boka. Morten Jørgensen skriv om norske rocketekstar. Jørgensen har sjølv vore med i band, og har sjølv skrive bøker - best kjend er han for tida som vokalist i Lumbago og for romanen Sennepslegionen. Det er forfriskande med ein som tek norske tekstar på alvor, og det var ekstra forfriskande for tretti år sidan. Eg er slettes ikkje samd med han i alt - for han er Lars Lillo Stenberg den som skriv dei beste rocketekstane på norsk. Det vert jo aldeles rart; Jørgensen nemner jo til dømes fleire tekstar av Lasse Myrvold. Det er òg rart at han insisterer på å få sine eigne tekstar vurdert i essayet - det gjer han sjølvsagt ikkje sjølv, men likevel. Etter essayet kjem rocketekstar av ni forfattarar, og denne bolken opnar òg med tekstar av Jørgensen sjølv. Dei er ikkje altfor imponerande.

Guffen tilrår.

20. mai 2017

James Joyce: Dei døde (1914)

I gode gamle dagar gav Det Norske Samlaget ut ei rekkje omsetjingar av klassiske verk. Norsk Barneblads forlag gjorde det same med mange av dei store barnebøkene. No har Skald forlag gått i gang med ein ny serie omsetjingar. Det er eit prisverdig tiltak, der alle sjølvsagt burde melda seg som abonnentar og få tilbod om nye bøker, etter kvart som dei kjem.

Denne boka er omsett av Jon Fosse. For eit halvt år sidan vart han spurt av Klassekampen om kvifor desse bøkene burde omsetjast til nynorsk, og svaret hans var framifrå: "Kvifor trengst dei på færøyisk, islandsk, bokmål og på all verdsens andre språk, medan dei ikkje trengst på nynorsk? Eg forstår ikkje spørsmålet. Det ligg ein fordom mot nynorsk i sjølve spørsmålet".

Dei døde er den siste novella i samlinga Dubliners, som eg las for mange år sidan. Det er ei lang novelle, som vert betre og betre. Det handlar om eit middagsselskap heime hjå to systre, og det heile vert fortalt gjennom systerson deira, Gabriel Conroy. Han skal halda tale i selskapet, der det òg er mykje musikk. Ein av songane sullar kona til Conroy så underleg, og seinare på kvelden, på hotellrommet deira, får han vita grunnen: I ungdommen hadde ho ein kjærast som song denne for ho. Kjærasten døydde då han var sytten år, altså for fleire tiår sidan, og Conroy vert nærmast sjokkert over at kona tenkjer på han enno. Kona sovnar, men han ligg lenge vaken og tenkjer på korleis dei døde framleis er med oss.

Det er i det som skjer etter at dei går frå festen at novella verkeleg tek av. Skildringa av festen er òg god, der alle gjer sitt beste for å oppføra seg høvisk, og der det ofte vert fortalt med ein lun humor. Men dei siste sidene er fabelaktige. Og det same er omsetjinga, forresten.

Guffen tilrår.

7. mai 2017

Last Days (2005)

Biletet og teksten på plakaten seier det meste: Filmen er inspirert av dei siste dagane til Kurt Cobain. Hovudpersonen i filmen heiter rett nok Blake, og andre namn er òg endra, men elles stemmer både eitt og hitt.

Blake er ein musikar som har fått nok. Han tek ikkje telefonen, han prøver å gøyma seg for dei andre i huset, han snakkar knapt med folk når dei snakkar til han, og dei einaste gongene han ser ut til å trivast er når han er heilt åleine, anten det er i naturen eller med gitaren på øvingsrommet. Me får ikkje sjå at han tek livet sitt, men får sjå at nokon har drepe seg, i eit rom som liknar på rommet Cobain tok livet sitt.

Filmen prøver ikkje å gje noko svar på kvifor det gjekk som det gjekk. Det verkar heller som om han vil visa kor einsam Blake var, og kor dårleg han fann seg til rette saman med andre. Det går i eit forferdeleg tregt tempo, det finst ikkje spanande, og filmen er noko av det mest mislukka eg har sett.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)

Det er mykje godt å seia om denne boka, men der er òg ting å trekkja for.

Det eine er at Olav Vesaas er son til Halldis Moren Vesaas. Det treng sjølvsagt ikkje vera noko problem, men han kom langt betre frå det då han skreiv om faren, altså Tarjei Vesaas. I denne boka vert han for synleg sjølv, og også kona og ungane hans vert for synlege. Sjølv om det berre er ei setning her og då, vert det samla sett for mykje, og det er òg høgst uklart kva det tilfører boka. Det andre er at boka er altfor detaljert. Det er ein kunst å samla inn alt av relevante kjelder, men det er òg ein kunst å vita kva ein skal ta med (og kva ein ikkje skal ta med). Her vert det for mange detaljar om besøk på Midtbø, og om arbeids- og ferieturar i inn- og utland.

Men det er altså mykje fint òg. Halldis Moren Vesaas var ein stor diktar og ein stor attdiktar, og ho hadde òg mange roller i kulturlivet, både nasjonalt og lokalt (i Vinje). Ho vaks opp i Trysil, debuterte som 22-åring med diktsamlinga Harpe og dolk, arbeidde nokre år i Sveits, før ho som nygift flytta til garden Midtbø i Vinje. Ho var ei sterk kvinne, men det var likevel ektemannen som var den viktigaste. Han hadde eige arbeidsrom; ho måtte skriva i same rommet som ungane leika. Ho fekk ikkje eige arbeidsrom før i 1956, og då var begge ungane flytta heimefrå. Paradoksalt nok vart det omtrent slutt på at ho skreiv eigne dikt på den tida, frå samlinga I ein annan skog i 1955 gjekk det førti år til neste diktsamling, Livshus i 1995. Ho gjekk sjølvsagt ikkje arbeidslaus eller gjerandslaus i desse åra - det var då ho verkeleg kom i gang som attdiktar. Ho arbeidde mykje for Det Norske Teatret.

Alt i alt er det mykje bra i denne boka. Men med strammare redigering kunne det vore endå betre.

Guffen er lunken.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Fuglane (film, 1968)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)

1. mai 2017

Robert S. Bader: Four of the Three Musketeers (2016)

Eg repeterer: Eg har lese dei aller, aller fleste bøkene som er skrivne om Marx Brothers - og det er skrive mykje om dei. Det er difor både overraskande og gledeleg når det dukkar opp bøker med heilt nye vinklingar, slik det har gjort dei siste åra. Denne boka pløyer ny jord, og Bader løyser oppgåva si på ein finfin måte.

Det er velkjent at Marx Brothers var vaudeville-artistar i bortimot tjue år før dei slo gjennom i 1924. Det er denne perioden Bader skriv om. Han har gjort eit gravearbeid av dei sjeldne, og fortel om det meste Marx Brothers gjorde på scener rundt om i USA (og England). Frå dei spede fyrste forsøka, der Groucho som femtenåring vart rundlurt av leiaren i ein trio han reiste rundt med, eller den svært fornøyelege historia om då sju år gamle Gummo opptrer saman med onkelen sin. Onkelen agerte buktalar; Gummo sat på fanget hans, inne i ei dokke. For å visa at det ikkje var juks stakk onkelen ei nål gjennom beinet. Det var avtala på førehand, og Gummo hadde begge føtene sine i det eine buksebeinet. Diverre hadde dei ikkje avtala kva buksebein han hadde føtene i.

Bader kjem med mykje ny informasjon, og tek òg livet av mange mytar. Han viser kor store dei var alt før 1920, der dei var av dei best betalte i vaudeville, og der dei jamleg vart omtala i bransjeblada. Påstanden om dei var heilt ukjende då dei brakdebuterte på Broadway i mai 1924 vert altså kraftig tilbakevist. Bader siterer frå lokalaviser, bruker ei rekkje andre skriftlege kjelder, mellom anna upubliserte livsminne skrivne av Susan Marx (som var gift med Harpo), Kay Marx (som var gift med Groucho) og Robert Marx (son til Gummo). Og det er som det skal vera når han sluttar med eit seksti sider langt annotert oversyn over alle gongene dei stod på scena.

Guffen tilrår.

Mykje meir Marx på kulturguffebloggen

Filmar
Cocoanuts (1929)
Animal Crackers (1930)
Monkey Business (1931)
Horse Feathers (1932)
Duck Soup (1933)
A Night at the Opera (1935)
A Day at the Races (1937)
Room Service (1938)
At the Circus (1939)
The Big Store (1941)
The Incredible Jewel Robbery (1959)
The Unknown Marx Brothers (1993)

Bøker
Harpo Marx/Richard Barber: Harpo Speaks (1961)
Sidney Sheldon: A Stranger in the Mirror (1976)
Hector Arce: Groucho (1979)
Maxine Marx: Growing Up with Chico (1980)
Wes D. Gehring: The Marx Brothers. A Bio-Bibliography (1987)
Robert Dwan: As Long as they're laughing (2000)
Paul Duncan (red.): Marx Bros (2007)
Andrew T. Smith: Marx and Re-Marx (2009)
Martin A. Gardner: The Marx Brothers as Social Critics (2009)
Roy Blount jr.: Hail, Hail, Euphoria! (2010)
Wayne Koestenbaum: The Anatomy of Harpo Marx (2012)
Devon Alexander: The Quotable Groucho Marx (2014)
Lee Siegel: Groucho Marx. The Comedy of Existence (2015)
Matthew Coniam: The Annotated Marx Brothers (2015)
Noah Diamond: Gimme a Thrill (2016)
Matthew Coniam: That's me, Groucho! (2016)

Greg Child: Over the Edge (2002)

August 2000. Eitt år seinare veit alle kva islamistiske terroristar kan finna på, men sommaren 2000 vart ikkje alle åtvaringar tekne på alvor. I Kirgisistan i sentral-Asia er der nokre fjellområde som dreg til seg klatrarar frå heile verda, og i august vert fleire av desse kidnappa av terroristar. Den eine gruppa, sett saman av klatrarar frå Tyskland og Ukraina, vert sette fri etter kort tid, men den andre gruppa, fire unge amerikanarar, vert haldne i fangeskap i rundt ei veke, av tre terroristar. Saman er dei på flukt frå militæret - dei flyttar seg sakte om nettene, og ligg i dekning om dagen. Ein av terroristane vert drepen, og då dei to attverande skiljer lag ser amerikanarane at dei har ein utveg: Dei dyttar den andre utfor eit stup, og greier å ta seg fram til ein militærleir.

Historia er fargerik nok fram til dette. Dei reiser heim til USA, gjev nokre intervju, og reknar med at det meste er over. Men det heile tek ei uventa vending. Terroristen dei hevda å ha dytta i døden lever framleis, og fleire hevdar at dei har dikta opp heile greia. Den offentlege versjonen i Kirgisistan er at militæret frigjorde dei. Klatrarane har òg selt både bokrettar (til Child) og filmrettar, og har altså fått både pengar og PR. Det utviklar seg altså til ein kamp om kven som har rett, kven som kan kontrollera sanninga. Og ein ting er å ta til orde mot amerikanske journalistar, noko heilt anna er å reisa attende til Kirgisistan for å drøfta saka med politikarar og byråkratar som ikkje kan eitt ord engelsk.

Det er ei fin bok. Child, som sjølv er ein ekstremt rutinert klatrar, skriv greitt nok. Han byggjer boka fint opp, der han vekslar mellom dei ulike gruppene av folk i fjellområdet, og der han kort informerer om den historiske utviklinga i landet og i islam. Eg vart rett nok litt skeptisk då Child introduserer seg sjølv i forteljinga, om lag då dei to fyrste av amerikanarane returnerer til USA, men såg etter kvart at han ikkje kunne fortalt den siste delen av historia utan at han sjølv var så synleg.

Guffen tilrår.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Lauritzen og Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eidslott og Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)